خسروانی نوعی از شعرست که پیشینه ی
آن به روزگار ساسانیان باز می گردد. می گویند باربد اشعار ِترانه هایش را به صورت
خسروانی می سروده است . نمونه هاي خسرواني در كتب ادبي ما خيلي كم آورده شده اند
اما در عصر حاضر كسي كه بيشترين تلاش را در شناساندن اين قالب كرده است شادروان مهدی
اخوان ثالث (م.اميد) ست كه مقاله اي هم در همين زمينه در كتاب "بدعت ها
و بدايع نيما يوشيج"نوشته است .نمونه ای از خسرواني هاي باربدي در
ذيل آورده شد :
"قيصر مه
مانذ ؛ خاقان خورشيذ
آن ِمن خذاي ابر مانذ ؛ كامگاران
كه خواهذ ماه پوشيذ ؛ كه خواهذ خورشيذ"
قیصر روم مانند ماهتاب ، خاقان چین مانند خورشید
ست
پادشاه ِمن مانند ابر ست ، ای نیکبختان
اگر بخواهد هم روی ماهتاب و هم روی خورشید را می پوشاند .
البته اخوان ثالث ،تحت تاثیر این خسروانی باربدی ، نوخسروانی زیر
را سروده است .
گل از
خوبي به مه گويند مانَد ؛ ماه با خورشيد
تو آن
ابري كه عطر سايه ات چون سايه ي عطرت
توانَد
هم گل و هم ماه و هم خورشيد را پوشيد.
مهدی
اخوان ثالث (م. امید)
خسروانیاز سه مصرع تشکیل شده است که دو مصرع اول و آخر
آن و گاه هر سه مصرع ِآن دارای قافیه اند این نوع شعرکوتاه که گاه به کوتاهی هایکو
های ژاپنی ست در گذشته در اوزان هجایی سروده می شد اما امروزه ؛ هم در اوزان هجایی
و هم در اوزان عروضی سروده می شود. موضوع این گونه از شعر؛ بیشتر شکار یک لحظه از
طبیعت ست اما در موضوعات دیگر هم ؛ کاربرد دارد. خسروانی گاه به صورت بی فعل سروده
می شود.در خسروانی گاه هر مصرع یک جمله
است ؛ گاه مصرع اول یک جمله ودو مصرع بعدی یک جمله به شمار می آیند وگاهی هم دو
مصرع اول یک جمله و مصرع بعدی یک جمله را تشکیل می دهند.
این مثل خوش میسرود از کولیان رقّاصه ای: جام بر پیشانی و در رقص، کای بهرام گور هیچ عامی نیست کاندر وی نباشد خاصه ای
مهدی
اخوان ثالث (م. امید)
برآنم که می توان
خسروانی های نیمایی با مصرع های کوتاه و بلند و یا خسروانی های سپید ( منثور ) نیز
سرود.آنگونه که در فرهنگها آمده است آنچه
که باربد به نام خسروانی می سروده ، نثر مسجع بوده است.
بَدَه ... بَدبَد ... چه امیدی ؟ چه ایمانی ؟ کَرَک جان ! خوب می خوانی من این آواز پاکت را درین غمگین خراب آباد چو بوی بالهای سوخته ت پرواز خواهم داد گرت دستی دهد با خویش در دنجی فراهم باش بخوان آواز تلخت را ، ولیکن دل به غم مسپار کَرَک جان ! بنده ی دم باش بده ... بد بد ؛ ره هر پیک و پیغام و خبر بسته ست ته تنها بال و پر ، بال نظر بسته ست قفس تنگ است و در بسته ست کَرَک جان ! راست گفتی ، خوب خواندی ، ناز آوازت من این آواز تلخت را... بده ... بد بد ... دروغین بود هم لبخند و هم سوگند دروغین است هر سوگند و هر لبخند و حتی دلنشین آواز ِجفت تشنه ی پیوند من این غمگین سرودت را هم آواز پرستوهای آه خویشتن پرواز خواهم داد به شهر آواز خواهم داد بده ... بدبد ... چه پیوندی ؟ چه پیمانی ؟ کَرَک جان ! خوب می خوانی خوشا با خود نشستن ، نرم نرمک اشکی افشاندن زدن پیمانه ای - دور از گرانان - هر شبی کنج شبستانی
مهدی اخوان ثالث (م.امید)
واژه نامه :
کَرَک = بلدرچین ؛ بَدبَده
گَرَت دستی دهد = اگر برایت امکان پذیر است...
نرم نرمک = به آهستگی
گرانان = آدم های مغرور و متکبر
دروغین است هر سوگند و هر لبخند
و حتی دلنشین آواز ِجفت تشنه ی پیوند = یکی از شیوه های شکار ِبلدرچین ، تقلید صدای این پرنده است.
